روابط ایران و امریکا از کی شروع شد؟

درمناسبات سیاسی، آغازروابط ایران وآمریکا به دوران سلطنت ناصرالدین شاه قاجار بازمی گردد که با تاسیس سفارت خانه درآمریکا وایران همراه بود پس از آن ، زمینه مناسبات درحوزه های دیگر به وجود آمد و روند رو به گسترش خود را ادامه داد. ماموریت افرادی چون مورگان شوستر و آرتور میلسپو به منظورساماندهی اوضاع اقتصادی ایران ،‌برجسته ترین بخش حضورمستشاران آمریکایی درآغاز برقراری روابط میان دوکشور در اواخر حکومت قاجار و اوایل حکومت پهلوی است.

- منابع تاریخی از میرزا تقی خان امیرکبیر به منزله نخستین دولتمردی که دربرقراری رابطه میان ایران وآمریکا تلاشهایی را آغاز کرد، یاد نموده اند. امیرکبیر درسیاست خارجی به منظور از بین بردن روابط انحصاری ایران با روس وانگلیس درصدد برآمد که با نیروی سومی ارتباط برقرارکند و در این چاره اندیشی ها، کشور آمریکا را که درآن زمان چهره ای بشردوستانه وغیراستعماری داشت، مناسب دانست . درسال 1850 م امیرکبیر به حاجی میرزا احمدخان ، مصلحت گزار ایران دراستانبول ، دستور داد با جورج مارش،‌وزیرآمریکا درعثمانی ، درباره انعقاد قراردادی میان دو دولت وارد مذاکره شود. مذاکره نمایندگان دو دولت دراکتبر1851 م منجربه امضای عهدنامه " مودت وکشتی رانی " گردید. یک ماه پس از انعقاد این عهدنامه، امیرکبیر ازصدارت معزول شد و موضوع منتفی گردید.

وقتی درسال 1856 روابط ایران وانگلیس به تیرگی گرایید ومنجر به جنگ میان دوکشور شد، دولت ایران یک بار دیگر به فکردرخواست کمک از آمریکا افتاد وحاجی میرزا احمد خان مذاکره با " کارول اسپنس" – وزیرمختارآمریکا درعثمانی – را برای انعقاد عهد نامه دیگری ازسرگرفت . عهدنامه جدید بین دو کشور در سال 1856 م دراستانبول توسط فرخ خان امین الملک وکارول اسپنس به امضا رسید وشش ماه بعد مبادله شد. مفاد این عهد نامه ناظر به امورکنسولی وبازرگانی بود.

تاسیس سفارتخانه در ایران وآمریکا، برقراری روابط سیاسی رسمی میان دوکشور را فراهم ساخت. ابتدا درسال 1883 م ( 1261 ه.ش ) دردوره ریاست جمهوری " چسترآلن آرتور" سفارتخانه آمریکا درایران تاسیس شد و" سامویل بنجامین " نخستین وزیر مختار آن کشور برای انجام ماموریت سیاسی به ایران آمد. به گفته گازیوروسکی ،‌توسعه فعالیت هیئت های مذهبی درایجاد مدارس ودرمانگاه ها درنقاط مختلف ایران – به خصوص آذربایجان – ولزوم حمایت ازاتباع آمریکا که تعداد آنها همچنان افزایش می یافت، یکی ازدلایل برقراری روابط سیاسی بین ایران وایالات متحده درسال 1883 م بود.  در بررسی عملکرد بنجامین باید گفت که وی تا اندازه ای پس از ورود به ایران دچار توهم شد؛ زیرا ایران را با آنچه شنیده بود متفاوت دید. جاذبه های خاص یک سرزمین شرقی، وی را آنچنان به خود مجذوب کرد که عملاً ازگسترش وتعمیق روابط سیاسی بازماند وزمان سفارت او تنها به مجموعه ای ازدیدارهای تشریفاتی خلاصه شد.

پس از مدتی درسال 1888 م (1276 ه . ش) سفارت ایران درآمریکا تاسیس شد وحسینقلی خان مشهور به (حاجی واشنگتن ) پسرمیرزا آقاخان نوری ، ازسوی ناصرالدین شاه برای مدت یک سال به مقام وزیرمختار ایران درآمریکا منصوب ورهسپار واشنگتن گردید.

این دوره ازروابط سیاسی دوکشور را به دلیل عدم تحرک سیاسی می توان فصل سرد روابط دوجانبه دانست؛ زیراسفارت ایران بیش ازچندماه درآمریکا دوام نیافت ونمایندگان سیاسی آمریکا ، هریک دوره ای کوتاه را درتهران می گذرانیدند؛ دوره ای که فعالیت ها فقط منحصربه حمایت ازاقلیت های مذهبی وحل دعاوی اتباعشان بود.

ودراین دوره نهادهای برخاسته ازمشروطیت ، ازجمله مجلس شورای ملی، با تصویب قانون استخدام مستشاران آمریکایی توسط دولت، گام اساسی را درورود هیئت های آمریکایی به ایران برداشتند.

درسال های نخست سلطنت احمد شاه، اصلاحات ، به ویژه درساختارنظام مالی کشوربه منظور رفع نابسامانی های اقتصادی ضرورتی اجتناب ناپذیر بود. براین اساس درمجلس دوم مذاکره پیرامون استخدام مستشارخارجی از اتباع دولت های بی طرف برای اجرای اصلاحات ،‌مطرح شد وآمریکا که درآن زمان – کشوری صلح طلب وبشردوست شناخته شده بود، مورد توجه رجال سیاسی ایران قرارگرفت.

درسال 1289 ه.ش درجلسه شماره 205 طرح استخدام مستشاران آمریکایی دردستورجلسه وکلای مجلس شورای ملی مطرح شد و قرارداد استخدام پنج مستشار آمریکایی ازسوی وکلا با 70 رای سفید ازمجموع 76 وکیل حاضردرجلسه وشش رای ممتنع به تصویب رسید ومدت کوتاهی پس از آن درسال 1290 ه.ش هیئت مستشاران آمریکایی به سرپرستی " مورگان شوستر" برای ساماندهی وضع گمرک ومالیه ایران وارد تهران شد.

شوستر، پس از ورود به ایران در آغاز ماموریت خود توانست لایحه ای تنظیم کند که به موجب آن به سمت خزانه داری کل ایران تعیین شود واز این راه بتواند به تاسیس یک سازمان مرکزی معروف به خزانه داری کل مبادرت نماید که مسئولیت تنظیم درآمدها وعواید دولت را از هر ممری که باشد، به عهده گیرد.

ماموریت شوستر و هیئت همراه او در ایران دیری نپایید ، زیرا از یک سو مالیات های جدیدی به وسیله شوستر وضع گردیده یا افزایش یافته بود و از سوی دیگر قحطی سال 1290 ه.ش ، تهی بودن خزانه دولت و بدهی به بانک های خارجی ، تظاهرات شدیدی را علیه شوستر و همکاران ایرانی وخارجی وی که مسبب اصلی اوضاع نابسامان اقتصادی به شمارمی آمدند ، به دنبال داشت. ازسوی دیگر روس وانگلیس که ایران را تحت کنترل خود داشتند، با فعالیت اقتصادی آمریکایی ها درایران مخالف بودند. اقدام شوستردر مصادره اموال ایرانیان هوادار روس، اخراج وی را ازایران تسریح کرد.

پس از مدتی درسال 1888 م (1276 ه . ش) سفارت ایران درآمریکا تاسیس شد وحسینقلی خان مشهور به (حاجی واشنگتن ) پسرمیرزا آقاخان نوری ، ازسوی ناصرالدین شاه برای مدت یک سال به مقام وزیرمختار ایران درآمریکا منصوب ورهسپار واشنگتن گردید

ده سال پس ازاخراج شوستر، تلاش های دیگری برای استخدام مستشاران آمریکایی درایران آغازشد. دولت قوام السلطنه ( احمد قوام) نخستین دولتی بود که قصد جلب آمریکاییان را داشت و تا حدودی موفق به گشودن پای آنها درایران گردید. درپی اجرای سیاست مذکور، لایحه استخدام مستشاران مالیه ازآمریکا ازجانب قوام السلطنه به مجلس شورای ملی تقدیم شد ودرسال 1301 به تصویب وکلارسید ودکترآرتور میلسپو در سمت رئیس کل مالیه ایران به مدت پنج سال برای اداره امورمالی کشوربه استخدام دولت درآمد که مدت سه سال طول کشید و در سال 1306 به پایان رسید.

فهرست منابع:

1- مسعود بهنود، ازسیدضیا تابختیار، تهران : جاویدان ، 1377 .

2- پیترآوری ،‌تاریخ معاصرایران ، ترجمه محمد رفیعی مهرآبادی، ج 1 ، تهران : عطایی ، 1369 .

3- زینب احیائی ،‌ مستشاران آمریکایی درایران،‌تهران : مرکزاسناد انقلاب اسلامی، 1382 .

4- هوشنگ مهدوی ، تاریخ روابط خارجی ایران،‌ج 1 ،‌تهران : امیرکبیر، 1369.

علی جان مرادی جو

بخش تاریخ ایران و جهان تبیان